Курс бағдарламасы
(силлабус)
Пән: Ферменттермен катализденетін
реакциялардың кинетикасы
Дайындық бағыты: 050701 –
«Биотехнология»
Оқу түрі – күндізгі
Курс – 2
Триместр – 3
Лекция – 15 сағат
Практикалық сабақ –15 сағат
СӨЖМ – 30 сағат
СӨЖ –30 сағат
Кредит саны – 1
Аралық бақылау саны – 1
Қорытынды бақылау – емтихан
1. Лектор Шитыбаев С.А., жұмыс
орнының телефоны: 30-02-54
ОҚМУ-дың №5 ғимаратының 220 зертханасы.
2. Курстың өткізілетін орны мен уақыты
Д – ғимараты, 216 – дәрісхана.
3. Курстың өзектілігі мен тиімділігі
Биотехнологиялық
процестердің негізгі заңдылықтарын түсіну үшін
ферменттермен катализденетін ферменттік реакциялардың кинетикасы туралы
білім алу қажет, пәнді оқытудың өзектілігі тірі ағзада
өтетін биокинетикалық процестердің мәнін ашуға
байланысты, олар ферменттердің көмегімен жүзеге асады және
бұл құбылыстардың негізгі кинетикалық сипатын анықтау
аса маңызды міндет болып табылады.
3.1 Курстың мақсаты мен міндеті
Курстың мақсаты студенттерге
ферменттік реакциялардың кинетикасы, кинетикалық мәліметтерді
өңдеудің сан алуан тәсілдері, әдістері мен
амалдары жөнінде, ферменттік белсенділікке әсер ететін негізгі
факторлар туралы терең білім беруді көздейді.
«Ферменттермен катализденетін реакциялардың
кинетикасы» курсы 050701 «Биотехнология» мамандығы бойынша
биотехнолог-бакалаврлар дайындау жүйесіндегі аса маңызды пәндердің
бірі болып саналады. «Бакалавриат» дәрежесіндегі маман ферменттік
процестердің кинетикалық негіздерін, ферменттерді белсендендіру мен
ингибирлеудің қәзіргі заманғы деректерін, сонымен
бірге, гетерогенді жүйелердегі ферменттік реакцияларды, ферменттермен
катализденетін реакциялардың биотехнологиядағы, медицина мен өсімдіктер
селекциясындағы т.б. салалардағы қолдану мүмкінліктерін
білу қажет.
Пәнді оқыту мақсаттары:
«Ферменттермен катализденетін реакциялардың
кинетикасы» пәнінің негізгі мақсатттары: Студенттер
фермент-субстратты комплекстердің ерекшеліктері, ферменттік реакциялардың
қарапайым сатыларының жылдамдық тұрақтыларын анықтау,
ферменттік белсенділікті реттеу әдістері, ферменттер денатурациясының
механизмі туралы білімдерді меңгеру қажет. Курсты игеру кезінде
студенттер қайтымды реакциялардың кинетикасының негіздері,
екі субстратты және кофактормен белсендендірілген реакциялар, бір және
екі субстратты қарапайым ферменттік реакциялардың кинетикасы туралы
білімді алуы қажет.
3.2. курстың мазмұны:
«Ферменттермен катализденетін реакциялардың
кинетикасы» курсы бір триместр бойында жүргізіледі. Дәрістер- 15 сағат,
практикалық сабақтар – 15 сағат, ОСӨЖ 30 сағат, СӨЖ
– 30 сағат. Курс химиялық процестердің кинетикасының
кіріспесін оқудан басталады, яғни онда реакция, жылдамдық тұрақтысы,
реакция реті мен молекулалығы, әртүрлі ретті реакциялардың
кинетикасы қарастырылады. Курс бағдарламасында әртүрлі
ферменттік реакциялардың кинетикасын зерттеуге, фермент-субстратты
комплекстердің ерекшеліктеріне ферменттердің әсер ету
мехнизміне, ферменттік реакциялар жылдамдығына әсер етуші
факторларды оқып-білуге үлкен көңіл бөлінген. Бір және екісубстратты қарапайым
ферменттік реакциялардың кинетикасы қарастырылады, ферменттік
реакциялардың негізгі теңдеуі- Михаэлис-Ментен теңдеуі- және
оның қолдану аймақтары зерттеледі. Курс бағдарламасында,
сонымен бірге, ферменттерді белсендендіру және ингибирлеу әдістері,
ферменттерді тұрақтандыру жолдары және гетерогенді жүйелердегі
ферменттік реакциялар оқылады.
4. Курстың перереквизиттері:
Аталған курсты оқып-білу үшін
студенттерге физикалық химия, физика, жоғары математика, селекция
негіздері бар генетика, молекулалық генетика, молекулалық биология,
биохимия, жасушалар биологиясы сынды қосымша пәндерді меңгеру
қажет
5. Курстың постреквизиттері:
Ферменттермен катализденетін реакциялардың
кинетикасы пәні бойынша алынған білім өсімдіктер мен
жануарлар биотехнологиясы, генді инженерия, селкция, экологиялық
биотехнология және аталған мамандық бойынша бірқатар пәндерді
оқу үшін қажет.
Сабақтың түрі мен кредит бойынша сағаттарды
бөлу.
|
Три- местр |
Апта саны |
Триместр бойынша сағаттарды бөлу |
Барлық сағат саны |
Қорытынды бақылау |
|||||
|
Дәріс |
Практ. сабақ |
Семинар |
СӨЖМ |
Зерт. сабақ |
СӨЖ |
||||
|
6 |
10 |
15 |
15 |
- |
30 |
- |
30 |
90 |
емтихан |
6. Сабақтарды
өткізу графигі:
6.1 Дәріс сабақтарының күнтізбелік
– тақырыптық жоспары
|
№ |
Мезгілі |
Модульдың
нөмірі, аталуы және дәріс тақырыбы |
Дәрісті
өткізу түрі |
ТОҚ
және белсендендіру әдістері |
Студенттерде
қалыптасатын білім мен бі-ліктіліктер |
|
№ 1 модуль. Химиялық кинетиканың негізгі түсініктері
және әртүрлі ферменттік реакциялардың кинетикасы |
|||||
|
1 |
|
Реакция жылдамдығы туралы түсінік.
Жылдам-дық тұрақтысы. Реакция реті мен молекулалығы |
Ақпараттық дәріс |
К 1-4 |
Реакция жылдам-дығы туралы түсі-нік.
Жылдамдық тұрақтысы. Реакция реті мен молекулалығы |
|
2 |
|
Биокинетика. Ферменттер туралы түсі-нік
Биокатализ. Фер-мент-субстратты ком-плекстер және фермент-тердің әсер
ету меха-низмі |
Мәселелік дәріс |
К 5 – 9 |
Ферменттермен катализденетін реакциялардың
кинетикасы, фермент-субс-тратты компл-екстер, фермент-тердің әсер
ету механизмі |
|
3 |
|
Ферменттік реакциялар-дың жылдамдығына
әсер ететін факторлар (субстрат концентра-циясы,температура, ері-тінді
рН т.б.) |
Ақпараттық дәріс |
К 14– 16 |
Ферменттік реак-циялардың жыл-дамдығына
әсер ететін негізгі фак-торлар |
|
4 |
|
Михаэлис-Ментен тең-деуі және оның пара-метрлерін анықтау |
Мәселелік дәріс |
К 10, 11 |
Михаэлис-Ментен теңдеуі және оның
параметр-лерін анықтау |
|
Модуль 2 Қарапайым ферменттік реакциялардың
кинетикасы. Ферменттерді белсендендіру және ингибирлеу әдістері. |
|||||
|
5 |
|
Бір және екісубстратты қарапайым ферменттік реакциялардың
кинети-касы |
Ақпараттық дәріс |
К 6, 7 |
Бір және екісубс-тратты қарапайым ферменттік реак-циялардың
кине-тикасы |
|
6 |
|
Фермент субстраттарын белсендендіру және ин-гибирлеу әдістері |
Ақпараттық дәріс |
К 12, 13 |
Фермент субс-траттарын белсен-дендіру және ин-гибирлеу әдістері |
|
7 |
|
Ферменттік реакциялар-дың өнеркәсіпте, био-технологияда
қолдану аймақтары |
Мәжілістік дәріс |
К 8, 9 |
Ферменттік реак-циялардың өнер-кәсіпте,
биотехно-логияда қолдану аймақтары |
6.2.
Практикалық сабақтардың күнтізбелік-тақырыптық
жоспары
|
№ |
Мезгілі |
Модульдың нөмірі, аталуы, практикалық
сабақтардың тақырыптары |
Жаттығулар мен есептер, рефераттар мен тапсырмалар қатары |
Практикалық сабақтарды
өткізу түрі |
Аралық бақылау түрі |
Студенттерде қалыптасатын біліктіліктер мен дағдылар |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
|
5 |
6 |
|
МОДУЛЬ № 1. Химиялық кинетиканың негізгі түсініктері
және әртүрлі ферменттік реакциялардың кинетикасы |
||||||
|
1. |
|
Кинетиканың жалпы сұрақтары.Реакция жылдамдығы және жылдамдық тұрақтысы.
Жылдамдық тұрақтысын анықтау әдістері. Реакция
реті және молекулалығы. Кинетикалық теңдеулер |
Березин
И.В., Мартинюк К. Основы физичес-кой химии фер-ментативного ка-тализа.М.:
ВШ., |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау |
Ауызша сұрау |
Реакция жылдамдығы және
жылдамдық тұрақтысысын есептеу. Жылдамдық тұрақтысын
анықтау әдістері. Реакция реті және молекулалығын анықтау.
Кинетикалық теңдеулер
бойынша есептеу |
|
2. |
|
Биокинетика.
Ферменттер. Олардың жіктелуі, аталуы, қасиеттері. Ферменттік реак-циялардың
кинетикасы. Белсен-ді орталықтар, активтендіру энергиясының ферменттер қатысында
өзгеруі |
Березин
И.В., Варфоломеев С.Д. Биокинетика. М.: Наука. 3-40 б.б. |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау |
Ауызша сұрау |
Биокинетика.пәнінің мақсаттары мен міндеттері.
Ферменттердің аталуы, құрылыстары мен қасиеттері. Ферменттермен катализдене-тін реакциялардың
ерекше-ліктері |
|
3. |
|
Ферменттік реакциялардың жылдамдығына
әсер ететін факторлар (субстрат концентрациясы, температура, ерітінді рН және т.б.). Фермент-субстратты комплекстер |
Дж.Бейли,
Д.Оллис. Основы биохимической инженерии. М., Мир, 1984. Тапсырма №3, ,8, 11 |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау |
Ауызша сұрау |
Ферменттік реакциялардың жылдамдығына әсер ететін
факторлар (субстрат концентрациясы, температура, ерітінді рН және
т.б.). Фермент-субстратты комплекстер |
|
4. |
|
Михаэлиса-Ментен теңдеуі және
оның параметрлерін анықтау |
Дж.Бейли,
Д.Оллис. Основы биохимической инженерии. М., Мир, 1984. Тапсырма №3.1 |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау |
Бақылау жұмысы |
Михаэлиса-Ментен теңдеуі және оның параметрлерін анықтау |
|
Модуль 2. Қарапайым ферменттік реакциялардың кинетикасы. Ферменттерді белсендендіру және ингибирлеу әдістері |
||||||
|
5. |
|
Бір және екі субстратты ферментті реакциялардың кинетикасы.
Бірнеше ак-тивті орталықтары бар ферменттердің қатысуы-мен өтетін
ферментті реакциялардың кинетикасы
|
Дж.Бейли,
Д.Оллис. Основы биохимической инженерии. М., Мир, 1984. Тапсырма №4, 3.3 |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау |
Ауызша сұрау |
Бір және екі субстратты ферментті реакциялар-дың
кинетикасы. Бірнеше активті орталықтары бар ферменттердің қатысуы-мен
өтетін ферментті реакциялардың кинети-касы
|
|
6. |
|
Ферменттерді белсендендіру және
ингибирлеу әдістері Субстратты белсендендіру. Ингибирлеу кинетикасы |
Дж.Бейли
Д.Оллис. Основы биохимической инженерии. М., Мир, 1984. Тапсырма №3.9, 3.11, 3.7 |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау. |
Ауызша сұрау |
Ферменттерді белсендендіру және ингибирлеу әдістері.
Субстратты белсендендіру. Ингибирлеу кинетикасы |
|
7 |
|
Ферменттерді тұрақтандыру әдістері.
Гетерогенді жүйелер-дегі ферменттік реакциялар. Ферменттік реакциялардың
өн-дірісте, биотехнологияда қол-дану аймақтары |
Дж.БейлиД.Оллис.
Основы биохимической инженерии. М., Мир, 1984. Тапсырма №3. 3.12,4.11 |
Семинар. Есептерді шығару және жаттығуларды орындау |
Ауызша сұрау |
Ферменттерді тұрақтандыру әдістері.
Гетерогенді жүйе-лердегі ферменттік реакция-лар. Ферменттік
реакциялар-дың өндірісте, биотехноло-гияда қолдану аймақтары |
6.3. СӨЖ
тақырыптарының тізімі
Модуль №1
1. Кинетика мақсаты, міндеттері, жалпы мәселелері.
2. Биохимиялық реакция жылдамдығы және оны анықтау әдістері.
3. Реакция ретін анықтау әдістері.
4. Фермент- субстратты комплекстер.
5. Ферменттердің әсер ету механизмі.
6. Бірсубстратты қарапайым ферментті
реакциялардың кинетикасы.
7. Екісубстратты қарапайым ферментті
реакциялардың кинетикасы.
8.Михаэлис-Ментен
теңдеуі және биохимиялық реакцияның параметрлерін анықтау.
9.Фермент
кофактормен белсендірілген екісубстратты қайтымды реак-циялардың
кинетикасы.
10.Ферментті
реакциялардың қарапайым сатыларының жылдамдық тұрақ-тыларын
анықтау.
Модуль №2
11.Кинетиканы
зерттеудің релаксациялық әдістері.
12. Аралық
күй кинетикасы.
13.Ферментті
реакция жылдамдығының субстрат концентрациясына тәуелділігі.
14.
Ферменттерді белсендендіру және ингибирлеу әдістері.
15. Бір
ферменттің бірнеше субстратпен әрекеттесуі.
16.
Ферменттік белсенділікті реттеу.
17.
Ферменттік белсенділікті қайта реттеу механизмі.
18.
Ферменттер белсенділігіне әсер ететін факторлар.
19.
Ферменттердің инактивациясы.
20. Ақуыздар
денатурациясының механизмі.
21.
Инактивация процестерінің кинетикасы және оның үлгісін
жасау.
22.
Ферменттерді тұрақтандырудың механизмі.
23.
Ферменттер денатурациясына механикалық факторлардың әсері.
24.
Ферменттік реакцияларға рН әсері.
25.
Ферменттік реакцияларға температураның әсері.
26. Гетерогенді
жүйелердегі ферменттік реакциялар.
7.
Студенттің өзіндік
жұмысы орындауға әдістемелік нұсқау. (оқытушының
таңдауы бойынша)
Пәннің курсы
бойынша кейбір тараулардағы қиын және күрделі бөлімдері
тереңірек түсіну үшін СӨЖ тақырыптары
тапсырылады. Бұл кезде СӨЖ тақырыптары зерттеулік бейімдеме қойылады.
СӨЖ-ді орындау
кезінде студентке әртүрлі ыңғайда мүмкіншілік
берілуі тиіс. Тапсырма әртүрлі тәсілдер арқылы
орындалуы мүмкін.
Кеңінен тараған
СӨЖ түрі болып келесі тапсырмалар саналады;
Тапсырма дер кезінде
орындалуы тиіс, уақытынан кейін тапсырма орындалады деп есептелінбейді.
Кешігіп өткізілген тапсырмадан 0,5 балл төмендетіледі.
СӨЖ-ді ұйымдастыру үшін керек;
Осыдан басқа:
Сабақ
уақыты кезінде жұмысқа белсенді араласпас бұрын, курстың
сұрақтарын түсініп оқып-үйренуге қызығушылық
болуы керек, сонымен қатар басқа да топ студеттері алдында өз
ойын толық жеткізіп айта алуы қажет. Барлық жұмыстар дер кезінде, уақытылы
орындалып, берілген тапсырмалардыорындау барысында әдебиеттер тізімі мен
лекцияларды пайдалана отырып, белгіленген принциптерді сақтай отырып,
берілген жұмыстың орындалуын қамтамассыз ету қажет. Студент сабаққа әрдайым уақытылы,
сонымен қатар берілген тапсырма бойынша дайындалаып келуі қажет.
Сонымен қатар әрбір
студент жалпы курс бойынша білім алу үшін, пәнге үлкен қызығушылықпен,
оқытушыға түсіністікпен қарап, ұстамдылық
танытуы қажет.
9.Ұсынылатын
әдебиеттер тізімі
9.1.Негізгі
әдебиеттер:
1. Бейли Дж., Оллис Д. Основы биохимической инженерии. М.: Мир,
8. Практикум по биохимии /Под ред. С.Е.Северина, Г.А.Соловьевой. – М.:
Изд-во МГУ, 1989. – 509с.
9.2.Қосымша әдебиеттер:
Студенттердің
білімін бақылау кестесі
|
Айы |
Наурыз |
|
|
Сәуір |
Мамыр |
|||||||
|
Күні |
06.03-11.03 |
13.03-18.03 |
20.03-25.03 |
27.03-01.04 |
03.04-08.04 |
10.04-15.04 |
17.04-22.04 |
24.04-29.04. |
01.05-06.05 |
08.05-13.05 |
||
|
Апта |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
||
|
Дәрістік сабақ Мак/мин |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
||
|
Зертханалық сабақ Мак/
мин |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
1,5/0,5 |
||
|
СӨЖБ Мак/мин |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
1,2/1 |
||
|
Аралық
тапсырма Мак/мин |
|
|
|
|
РТ-1 5,5/1,5 |
|
|
|
|
РТ-2 7,5/ 3,5 |
||
|
Балл Мак/мин |
4,7/2,5 |
4,7/2,5 |
4,7/2,5 |
4,7/2,5 |
10,2/7 |
4,7/2,5 |
4,7/2,5 |
4,7/2,5 |
4,7/2,5 |
12,2 / 9 |
||
|
Қорытынды
балы Мак/мин |
4,7/2,5 |
9,4/5 |
14,1/7,5 |
18,8/10 |
29/14 |
33,7/19,5 |
38,4/22 |
43,1/24,5 |
47,8/24 |
60/30 |
||
10.Баға
қою саясаты:
Қағидалар:
-
әділеттілік
-
айқындылық
-
ашықтық
-
жұмсақтық
-
жоғары бағалау.
Балл «студенттің білімін бақылау» кестесі бойынша қойылады.
Егер студент
семестр бойына ешбір
сабақ,жібермей қатысып
және де сабаққа белсенді
жауап беріп, сабақ үстінде талқылауға түскен
сұрақтарға дұрыс жауап берген
болса, ол студентке қорытынды балл қоярда 1 балл
қосылады.
Егер студент
белгілі себептерге байланысты
сабақтарды жіберіп
алса және дер кезінде
қосымша тапсырмаларын
орындамаған жағдайда әр
қалған сабағы үшін
бір балы кемітіліп қойылады.
36 балдан төмен балл
жинаған студент Қазақстан тарихы пәнінен мемлекеттік
емтиханға жіберілмейді.
11.Пәннің
саясаты.
Курстың
саясаты- бұл студенттерге қойылатын ақпаратты талаптар. Оқу процесінің жоғары дәрежелі жүйесін
орындау үшін
студенттерге мынадай талап түрлері қойылады:
12.Жоғарғы
адамгершілік пен этика саясаты.
Жоғарғы
адамгершілік пен этика саясаты-
институттың ішкі тәртіп ережелеріне
негізделеді, студенттердің этикалық кодексіне
мыналар жатады:
-
Оқытушылар мен
курстастарының, қызметкерлердің арасывда
адамгершілік ережелерін сақтау.
-
Университеттің, факультеттің барлық
тәрбие жұмыстары
мен қоғамдық жұмыстарына белсене
қатысу.
-
Оқу ғимаратында темекі
шегуге тиым салынады.
-
Университеттің
мәдени дамуына үлес
қосу.